LA METEORITO KIU ŜANĜIS LA MONDON

Je malfrua vespero la 26an de majo 1751, la ĉielo super la pitoreska vilaĝo Hraŝĉina en la regiono Hrvatsko zagorje en Kroatio estis subite tranĉita per meteorito en la formo de lumbrila ruĝarda globo postlasante malhelan fuman spuron en la ĉielo. Multnombraj vilaĝanoj ĉeestis dum tiu neĉiutaga kaj timiga spektaklo. Pli-malpli super ilia vilaĝo, la globo disiĝis en du pecojn. Sekvis surdiga eksplodo kaj ili falis sur ĵus plugitan kampon de la vilaĝano Mijo Koturnas. Tuj en la vilaĝo okazis ĝenerala konfuzo kaj ĉiuj, portataj de scivolo, ekkuris al la loko kie la meteorito falis. La pastro Juraj Mareŝiĉ agis trankvilige kaj ordonis al la vilaĝanoj alporti ĉion kion ili trovos. La vilaĝanoj vidis en la loko de la falo du truojn el kiujn ili elfosis du meteoritojn. Unu el ili pezis 40 kg kaj enbatiĝis 2 metrojn en la teron. La dua pezis 9 kg, kaj enbatiĝis en la teron iom pli profunde ol unu metron. Ambaŭ meteoritoj estis alportitaj al la pastro kaj provizore deponitaj en la paroĥestrejon.

La sciencamanta imperiestro

Samtempe, 200 km norde en Poĵuno, la hodiaŭa Bratislavo, okazis kunveno kiun partoprenis la imperiestro Francisko la 1a de Loreno kaj imperiestrino Maria Tereza, sed ankaŭ la Zagreba episkopo Franjo Klobuŝicki. Ĉar multaj homoj en diversaj partoj de la imperio vidis la falon de la meteorito, la novaĵo pri ĝi rapide atingis la imperiestron. Bonŝancego en la tuta afero estas ke la meteorito falis dum la regado de Francisko la 1a ĉar li havis grandan intereson pri scienco. Precipe grava estas la fako ke la imperiestro aĉetis kolekton de meteoritoj kaj mineraloj de kolektanto. Li tuj ordonis la zagreban episkopon ke li esploru la falon kaj liveru la meteoriton al li.

La episkopo sendis du kanonikojn al Hraŝĉina kun klaraj instrukcioj kiel esplori la aferon. La instrukcioj eĉ enhavis la demandojn pri kiuj la kanonikoj devis demandi la atestantojn. Laŭ la instrukcioj, la kanonikoj intervjuis ĉiujn atestantojn kaj sen senzaciismo aŭ misticismo verkis latinlingvan raporton kun titolo: “Dokumento pri la falo de la meteorito de Hraŝĉina.” La pli granda peco de la meteorito kaj la detala dokumentaro estis senditaj al la imperiestro. Kiel la sekvontaj eventoj pruvos tio estis la granda scienca aventuro kiu ŝanĝos la mondon. La pli eta peco de la meteorito estis, en neklaraj cirkonstancoj, disigita en tri partojn. Unu peco estis sendita al Zagrebo, la dua al Poĵuno, kaj, ĉar la meteorito estis fera, la tria peco restis en Hraŝĉina kie la vilaĝanoj kreis el ĝi najlojn. Multaj imperianoj atestis la falon de la meteorito, kaj inter ili du pastroj kaj du oficiroj deĵorantaj en la hungara urbo Sigeto. Ili faris raporton kiu enhavis du desegnaĵojn. Unu el ili montris la ĝeneralan aspekton de tiu okazaĵo en la ĉielo, kaj la alia konsistis el ses skizoj kiuj montris la ŝanĝojn de la meteorita spuro antaŭ ol ĝi falis. Tiu valorega atesto estis ankaŭ sendita al la imperiestro. Dank’ al tiu raporto kaj aliaj atestoj, sciencistoj poste esplorantaj tiun meteoriton eltrovis ke ĝi moviĝis el la direkto de Nurenbergo en Bavario kaj superflugis Grazon en Stirio.

La stelo de la Viena kolekto

Kvankam la imperiestra kolekto jam enhavis multajn meteoritojn, pro ĝia grandeco kaj akompanata dokumentaro la meteorito de Hraŝĉina iĝis la fundamento de la tuta viena kolekto. Hodiaŭ la meteorito de Hraŝĉina estas parto de la konstanta ekspozicio de la Naturscienca muzeo en Vieno kies kolekto enhavas ĉirkaŭ 2400 meteoritojn, estante la tria plej granda en la mondo. Je la dua loko estas la kolekto en la Naturscienca Muzeo Smithsonian en Vaŝingtono, kaj je la unua estas la Nacia Instituto por Polusaj Esploroj en Tokio kiu havas grandan kolekton de meteoritoj de Antarkto.

Sed ni parolu iom pli pri la historio. Meze de la 18a jarcento oni kredis ke meteoritoj estas partoj de nia Tero, kiuj estis iel propulsitaj en la aeron kaj poste, afektitaj de gravito, falas reen al la Tero. Sciencistoj neis la teorion de Koperniko kaj blinde kredis je la teorio de Aristotelo kiu parolis pri la disigo de la ĉielo kaj la tero, kaj pri la neebleco de miksado de aferoj inter ili. Uzante tiun teorion, la kroata kronikisto Baltazar Adam Krĉeliĉ elpensis klarigon por la hraŝĉina meteorito. Ĉar proksime troviĝis minejoj de fero, li diris ke pro la granda ardeco, kiu okazis dum tiuj tagoj, la fera maso estis ĵetita el la minejo en la aeron. Tiuj feraj eroj kuniĝis en la aero kaj formis globon, kiu pro la gravito falis sur la teron. Dum iu mallonga tempo tiu teorio estis ankoraŭ publike akceptita, sed laŭ la postaj esploroj kaj eltrovoj, ni povas diri ke la meteorito de Hraŝĉina markis mejloŝtonon en la scienca aliro al meteoritoj. Nombraj atestantoj kaj detala nesuperstiĉa raporto markis la turnon en la interpreto de la origino de meteoritoj.

Eĉ ne unu meteorito kiu ĝis tiam falis sur la Teron havis tiom da atestantoj kaj tian detalan raporton. Jam duonjarcenton poste, ankoraŭ unu eltrovo kontribuis ke la ĝistiamaj misaj teorioj estu definitive forlasitaj. La direktoro de la imperiestra teĥnologia kolekto, Alois von Beck Windmanstaetten, en 1808 analizis plateton de la meteorito de Hraŝĉina. En la Fe-Ni strukturo de la meteorito li malkovris interesajn liniojn kiuj intersekciis laŭregule. Analizante tre detale tiun eltrovon li pruvis ke tiaj linioj en metalo ne povas ekesti sur la Tero, eĉ ne en laboratorioj, sed nur en interplaneta spaco. Tiel estis definitive pruvite ke la meteoritoj havas ekster-teran originon. Tiujn liniojn en scienca literaturo oni nomas strukturoj Widmanstaetten.

La nova viva de la meteorito

Kvankam la meteorito de Hraŝĉina estis dum ĉiuj tiuj jaroj tre konata en sciencaj rondoj, en Hraŝĉina ĝi estis preskaŭ forgesita. Kiu scias kiom longe tio daŭrus, se en 1991 konata kroata esperantistino kaj esperanta verkistino Spomenka Ŝtimec ne komencis renovigi malnovan bienon de nobeloj Beloŝeviĉ en Hraŝĉina. Renovigante la bienon, sinjorino Ŝtimec malrapide ekis depreni la centjaran polvon de sur riĉa kultura kaj historia heredaĵo de la regiono de Hrašĉina. Krom revivigo de multaj rakontoj el historio de la bieno, ekde 1995 tie okazas la Rekontiĝoj de la meteorito de Hraŝĉina kiuj flegas la memoron pri la falo de la meteorito. Dum 25 jaroj la aranĝojn de Meteorito en Hraŝĉina organizis la Kroata Esperanto-Ligo, kaj en la lastaj 9 jaroj kunorganizas Esperanto-societo Trixini el Hraŝĉina. Al la rekontiĝoj venas interesaj gastoj el la tuta mondo, kaj al tiu mondo denove foriras la rakonto pri la fajra globo, kiu elektis Hraŝĉinan por alteriĝi, kaj kiu ŝanĝis la direkton de la scienca rado.

Ekde 2004 en la bieno okazas unu plia manifestacio kiu metas Hraŝĉinan sur la kulturan mapon de Eŭropo. Tio estas la Renkontiĝo de esperantlingvaj verkistoj kiu ĉiujare en malgranda Hraŝĉina alportas almenaŭ unu konatan verkiston. Kiel kutime, eta ŝtono ekirigas lavangon. En 2009 ĉe la loko de la falo de la metorito estis starigita ĝia modelo en la natura grandeco. Per starigo de tiu memorsigno la meteorito revenis hejmen je simbola maniero. Ĉi jare oni festas la 270-jariĝon de la falo de la meteorito per pluraj sciencaj kaj kulturaj programeroj.

Faruk Islamović

Lingve kontrolis Đivo Pulitika, Branka Sacher, Mihaela Cik, Robert Milijaš


Fotis: Faruk Islamović


NA GLAVNU STRANICU  -  AL LA HEJMPAĜO